Bu bölüm, KHK sürecine ilişkin en çok merak edilen hukuki, mesleki ve sosyal sorulara, teknik ayrıntılara boğulmadan ancak hak arama yollarını görünür kılacak açıklıkta yanıt vermek amacıyla hazırlanmıştır. OHAL döneminde çıkarılan KHK’ların kamu görevinden çıkarma, mesleki faaliyetler, seyahat özgürlüğü, sosyal güvenlik ve aile yaşamı üzerindeki etkileri, uygulamada sıkça karşılaşılan sorunlar üzerinden ele alınmakta; bireylerin hangi durumlarda hangi hukuki yollara başvurabileceğine dair temel bir çerçeve sunulmaktadır. Bu başlık altındaki sorular ve yanıtlar, KHK sürecini yaşayan kişiler ile yakınları için yol gösterici bir referans oluşturmayı ve yaygın yanlış kabullerin ötesinde, hukuki gerçekliği ortaya koymayı hedeflemektedir.

• KHK nedir, kimleri ve hangi alanları etkiler?

KHK (Kanun Hükmünde Kararname), 15 Temmuz 2016 darbe girişimi sonrası ilan edilen OHAL döneminde (20 Temmuz 2016 – 18 Temmuz 2018) yürürlüğe konulan ve kamu görevlileri de dahil olmak üzere geniş kesimleri etkileyen düzenlemelerdir. Bu düzenlemeler, kamu istihdamını, profesyonel statüyü ve kişisel hakları doğrudan etkilediği gibi sosyal ve ekonomik haklarda da sonuçlar doğurur.  

• KHK ile ihraç olmak ne anlama gelir, hukuki sonuçları nelerdir?

KHK ile ihraç edilen kişi kamu görevinden çıkarılır ve mesleki statü kaybı yaşar; bu durum, ilgili alanda çalışmayı, izin veya ruhsat gerektiren işler için başvurmayı ağırlaştırır. Ayrıca hukuki süreçlerin başlatılması, yargı aşamalarının izlenmesi ve idari başvuruların yapılması gerekir.

• KHK ile ihraç edilen bir kişi “ömür boyu yasaklı” mı olur?

Hukuken “ömür boyu yasak” diye bir tanım yoktur; ancak KHK’lılar için mesleki alanlara dönüş ve kamu haklarına erişim pratiği uzun süreli ve zor olabilir. Bu durum, yürürlükteki mevzuat, idari uygulamalar ve hak arama yollarının kullanılmasına bağlı olarak değişebilir.

• OHAL bitti ama KHK’lar neden hâlâ etkisini sürdürüyor?

2016-2018 OHAL döneminde toplam 32 OHAL KHK’sı çıkarıldı ve bu düzenlemelerin çoğu kanun değişiklikleriyle kalıcı hale getirildi, dolayısıyla OHAL’in bitmesinden sonra da uygulamada etkisini sürdürmektedir.  

• KHK ile ihraç edilen biri çalışabilir mi, hangi alanlarda çalışması yasak?

Kamuya dönüş çoğu durumda mümkün değildir ve sağlık, eğitim, hukuk gibi lisans/ruhsat gerektiren mesleklerde (örneğin doktorluk, avukatlık, öğretmenlik, mühendislik) ek engeller ortaya çıkabilir. Özel sektörde çalışmak teoride mümkündür; ancak güvenlik soruşturmaları, işveren dirençleri ve fiili sınırlamalar nedeniyle pratikte zorluklar görülebilir.

• Pasaport iptali ve seyahat kısıtlamaları nasıl uygulanıyor, nasıl kaldırılır?

KHK sonrası birçok kişide pasaport iptali ve yurtdışı çıkış kısıtlaması uygulanmıştır. Bu durum idari işlem, güvenlik gerekçesi veya ceza soruşturmasıyla bağlantılı olabilir. Kaldırılması için ilgili idareye başvuru, dava açma veya yargı süreci sonucunda kararın iptali gerekebilir.

• Bankacılık, kredi ve finans işlemlerinde KHK’lıların yaşadığı sorunlar yasal mı?

KHK’lılar bazı bankacılık işlemlerinde fiili güçlükler yaşayabilmektedir. Bunun bir kısmı mevzuattan değil uygulamadaki “risk algısı” ve kurum inisiyatiflerinden kaynaklanır. Hukuka aykırı işlemlerle karşılaşıldığında şikâyet ve yargı yolları mümkündür.

• KHK’lıların sosyal güvenlik hakları, emeklilik ve sağlık sigortası nasıl etkileniyor?

KHK ile ihraç olmak, kamu statüsünün sona ermesi nedeniyle sosyal güvenlik ve emeklilik süreçlerinde kesintilere yol açabilir. Ancak kişinin geçmiş hizmet süreleri tamamen yok olmaz; statü, prim ve başvuru yollarına göre hakların korunması veya yeniden tesis edilmesi mümkündür.

• KHK’lıların aile bireyleri ve çocukları da hak kaybı yaşar mı?

Hukuki olarak yaptırımlar kişiye yöneliktir; aile bireylerine doğrudan KHK yaptırımı uygulanmaz. Ancak pratikte eğitim, sosyal yaşam, psikolojik ve ekonomik etkiler aile fertlerine de yansıyabilmektedir. Bu nedenle aile destek mekanizmaları önem taşır.

• İdare mahkemesine başvuru yapılır mı?

Evet, KHK sonrası verilen idari işlemler ve ret kararlarına karşı idare mahkemelerinde dava açmak mümkündür. Başvuru süresi, dayanak belge ve gerekçelerin doğru hazırlanması sürecin etkinliği açısından kritik önemdedir.

• AYM bireysel başvuru KHK dosyaları için etkili bir yol mudur?

AYM bireysel başvuru, temel hak ihlallerinin ileri sürülebildiği önemli bir başvuru yoludur. Ancak süreç uzun sürebilir ve AYM’nin değerlendirmesi başvurunun niteliğine, delillere ve iç hukuk yollarının tüketilip tüketilmediğine bağlıdır.

• Yeniden yargılama / hakların iadesi mümkün mü, şartları nelerdir?

Bazı durumlarda iç hukuk ve uluslararası kararlar üzerine yeniden yargılama veya hak iadesi gündeme gelebilir. Bunun için ilgili mahkeme veya idari mercilere usulüne uygun başvuru yapılması ve hukuki gerekçelerin güçlü şekilde ortaya konulması gerekir.

• KHK’lı davalarda “delil standardı” nasıl olmalıdır?

Temel ilke, somut, bireyselleştirilmiş ve güvenilir delile dayanılmasıdır. Sadece kategorik değerlendirmeler, genellemeler veya tek tip delillerin otomatik suçlama doğurması hukuken tartışmalıdır.

• AİHM’e başvuru yapılabilir mi, kimler için uygun bir yol?

Evet, iç hukuk yolları tüketildikten ve başvuru süreleri gözetildikten sonra AİHM’e başvuru mümkündür. Ancak AİHM bireysel başvurular için belirli kabul kriterleri ve süre şartları bulunduğundan, her dosya için uygunluk ayrıca değerlendirilmelidir.

• Uluslararası insan hakları kurumlarının KHK uygulamalarına dair temel değerlendirmeleri nelerdir?

Birçok uluslararası kurum, KHK uygulamalarının kapsamı, bireyselleştirme eksikliği ve uzun süreli hak kayıpları bakımından ciddi eleştiriler yöneltmiştir. Bu raporlar, hem hukuki mücadelede hem de kamuoyu bilgilendirmesinde referans niteliği taşımaktadır.

• AİHM kararı çıktıktan sonra Türkiye’de ne olur, sonuçlar bireysel mi sistemik mi?

AİHM kararları öncelikle bireysel ihlalin giderilmesini hedefler, ancak bazı kararlar sistemsel sorunlara işaret ederek daha geniş etkiler doğurabilir. Uygulama, kararın içeriğine, Türkiye’nin yükümlülüklerine ve iç hukuk makamlarının yaklaşımına bağlıdır.

• Kamu görevine dönüş mümkün mü, hangi şartlarda?

Kamu görevine dönüş, ilgili idari veya yargısal mercilerden alınacak olumlu kararlar neticesinde mümkündür. Uygulamada sınırlı da olsa gerçekleşen örnekler bulunmaktadır; bu nedenle sürecin güçlü hukuki gerekçelerle, doğru başvuru yolları ve stratejik bir takip planı eşliğinde yürütülmesi büyük önem taşır.

1. Doktor, öğretmen, avukat, mühendis gibi mesleklere dönüşte özel kurallar var mı?

Evet, bu meslekler lisans, ruhsat ve meslek odası düzenlemelerine tabidir. Bu nedenle her meslek alanı için ayrı prosedür, ayrı başvuru yöntemi ve ayrı hukuki değerlendirme gerekir.

• Ruhsat iptali yaşayan meslek grupları hangi yolları izlemeli?

Öncelikle kararın dayandığı hukuki gerekçeler ve deliller analiz edilmeli, ardından idari itiraz yolu işletilmelidir. Gerekirse yargı yoluna başvurularak kararın hukuka aykırılığı somutlaştırılmalıdır.

• KHK sürecinde profesyonel hukuki destek almak şart mı, yoksa kişi süreci kendi başına yürütebilir mi?

Kişi bazı başvuru ve itiraz süreçlerini kendi başına yürütebilir; ancak KHK dosyaları hem teknik hem de uzun vadeli sonuçlar doğuran karmaşık süreçler içerir. Bu nedenle hak kaybı yaşanmaması ve stratejik bir yol izlenmesi için profesyonel hukuki destek almak çoğu durumda önemli bir avantaj sağlar.

• Özel sektörde iş bulurken karşılaşılan “gizli/fişleme” sorunlarıyla nasıl mücadele edilir?

İş başvurularında yapılan kayıtdışı sorgulama, listeleme veya dışlama hukuken meşru değildir. Somut durumlara göre kişisel verilerin korunması, ayrımcılık ve tazminat hukuku çerçevesinde başvuru ve dava imkanları değerlendirilebilir.

• KHK’lı olmak sosyal yaşamı ve insan onurunu nasıl etkiliyor, destek mekanizmaları neler?

KHK süreci, yalnızca mesleki değil; kimlik, itibar, sosyal çevre ve aile yaşamını da derinden etkileyen bir kriz yaratabilir. Bu nedenle psikolojik destek, dayanışma ağları ve profesyonel rehberlik büyük önem taşır.

• Toplumda yaygın olan yanlış inanışlar ve gerçekler nelerdir?

Toplumda KHK kararlarının “kesin ve tartışmasız doğrular” olduğu algısı sık görülür. Oysa hukuken her olay bireysel değerlendirme gerektirir ve birçok dosyada ölçülülük, delil ve hak ihlali tartışmaları bulunmaktadır.

• KHK’lı biri hukuki mücadele ile sosyal hayatı arasında nasıl denge kurmalı?

Süreç uzun soluklu olduğu için kişinin yalnız kalmaması, sosyal destek ağlarını koruması ve ruh sağlığını öncelemesi önemlidir. Hayatın sürdürülebilirliğini gözetmek, hukuki mücadelenin de daha sağlıklı yürütülmesini sağlar.

• Bundan sonra ne olabilir? Hukuki ve siyasi anlamda olası senaryolar nelerdir?

İç hukuk süreçleri, AYM ve AİHM kararları ile siyasi gelişmeler zaman içinde uygulamaların değişmesine yol açabilir. Bu nedenle hem bireysel başvuru yollarının hem de güncel hukuki iklimin yakından takip edilmesi büyük önem taşır.