Şanlıurfa Barosu ile Adil Yargılanma Hakkına Erişim Derneği (AYHED)’in Avrupa Birliği desteğiyle yürüttüğü araştırma, OHAL KHK’leri ile kamu görevinden ihraç edilip yargı süreçleri lehlerine sonuçlanmasına rağmen göreve iade edilmeyen 1.678 kişinin deneyimlerini rakamlarla ortaya koydu: Beraat eden ya da hakkında takipsizlik kararı verilen her 100 kişiden 99’u hâlâ ihraç durumunda.
Temmuz 2026’da yayımlanan “Hükmün Ötesinde Bir Mağduriyet” başlıklı rapor, “Şanlıurfa Bölgesinde İnsan Hakları İhlallerine Karşı Hukuki Mücadele Kapasitesinin Geliştirilmesi Projesi” kapsamında, Şanlıurfa Barosu tarafından AYHED paydaşlığında hazırlandı. Proje koordinatörlüğünü Ahmet Doğan’ın yürüttüğü çalışma, bu alanda bugüne kadar gerçekleştirilen en geniş kapsamlı nicel araştırmalardan biri olarak öne çıkıyor.
Bu mağduriyet nasıl başladı?
15 Temmuz 2016 darbe girişiminin ardından ilan edilen OHAL döneminde çıkarılan 32 KHK ile 130.000’den fazla kamu görevlisi, herhangi bir adli ya da idari soruşturma olmadan görevinden çıkarıldı. Bu kişilerin büyük bölümü, yıllar süren yargılamaların ardından aklandı. Ancak rapor, sorunun burada bitmediğini gösteriyor: Ceza yargılamasında beraat ya da kovuşturmaya/soruşturmaya yer olmadığına dair karar alınması, idari anlamda göreve dönüşü otomatik olarak sağlamıyor. Bunun nedeni, idarenin ihraç gerekçesini “cezai sorumluluk” değil, örgütle “iltisak/irtibat” değerlendirmesine dayandırması ve bu değerlendirmeyi ceza yargılamasının sonucundan bağımsız yürütmesi.
Rapor, bu yapısal sorunu somut örneklerle de destekliyor: “Barış İçin Akademisyenler” bildirisi nedeniyle 822 akademisyen hakkında dava açılmış, Anayasa Mahkemesi 2019’da bildirinin ifade özgürlüğü kapsamında olduğuna hükmetmiş ve beraat kararları verilmesine rağmen, OHAL Komisyonu 2021 sonu itibarıyla 343 akademisyenin başvurusunu reddetmişti. Sendikal alanda da benzer bir tablo var: KESK’e bağlı sendikalara üyelik nedeniyle ihraç edilen 4.770 kişiden, Aralık 2019 itibarıyla yalnızca 358’i göreve iade edilebildi.
Bu bir tahmin değil: 1.678 kişiyle, 17 soruluk anket
Araştırma, 1 Eylül – 30 Kasım 2025 tarihleri arasında, üç aylık bir süre boyunca, Şanlıurfa Barosu’nun sosyal medya hesapları üzerinden dijital ortamda ve tamamen gönüllülük esasına dayalı olarak yürütüldü. Katılımcıların demografik bilgilerinden ihraç süreçlerine, yargılama sonuçlarından göreve iade başvurularına kadar geniş bir alanı kapsayan 17 soruluk yapılandırılmış ankete 1.678 kişi katıldı.
Yargı aklıyor, idare görmezden geliyor
Araştırmanın en çarpıcı bulgusu şu: Katılımcıların %82,4’ü, haklarındaki adli sürecin lehlerine (beraat veya KYOK/SYOK) sonuçlandığını bildirdi. Buna rağmen bu grup içinde göreve iade edilenlerin oranı yalnızca %0,9’da kaldı. Başka bir ifadeyle, aklanan her 100 kişiden 99’u hâlâ ihraç edilmiş durumda. Rapor bunu “tek bir hata değil, sistemik bir sorun” olarak nitelendiriyor.
Diğer öne çıkan bulgular:
Katılımcıların büyük bölümü Milli Eğitim Bakanlığı (%36,6) ve İçişleri Bakanlığı (%28,1) bünyesinde görev yapıyordu.
Göreve iade için en sık başvurulan yollar İdare Mahkemesi (%91,4), Danıştay (%80,9) ve OHAL Komisyonu (%78,3) oldu; başvuruların %70,1’i hâlâ sonuçlanmadı, %25,1’i reddedildi.
Katılımcıların %78,1’i, göreve iade edilmesi hâlinde mesleğine dönmek istediğini belirtti — bu da kamu hizmetine dönme iradesinin hâlâ güçlü olduğuna işaret ediyor.
Rakamların ardındaki hayatlar
Mağduriyetin somut sonuçları da rapora yansıdı. Katılımcıların %96,2’si işsizlik, %93,3’ü toplumsal/psikolojik baskı, %89,0’ı sosyal güvenlik haklarının kaybı, %85,2’si psikolojik sorunlar yaşadığını bildirdi. Rapor bu tabloyu “bir insanlık dramı” olarak tanımlıyor; her rakamın arkasında bir aile, bir çocuk, bir geleceğin bulunduğunu vurguluyor.
Yasal gelişme: İdari yargı kararlarının uygulanmasını geciktiren yeni düzenleme
Rapor, hazırlandığı dönemde yürürlüğe giren güncel bir düzenlemeye de dikkat çekiyor. 5 Haziran 2026’da Meclis’e sunulan bir kanun teklifiyle İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 28. maddesine eklenen ve 11 Temmuz 2026’da Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren istisna hükmüne göre; Milli Savunma Bakanlığı, Jandarma, Sahil Güvenlik, Emniyet ve MİT personeli ile terör bağlantısı veya 375 sayılı KHK kapsamındaki işlemlere ilişkin davalarda, mahkeme göreve iade kararı verse bile idare bu kararı kesinleşmeden uygulamak zorunda olmayacak.
Rapor, “iltisak/irtibat” kavramlarının belirsizliği nedeniyle bu düzenlemenin mahkeme kararlarının bağlayıcılığı ve hukuk devleti ilkeleri bakımından Anayasa’ya aykırılık tartışması doğurabileceğini ileri sürüyor.
Çözüm mümkün: Rapordan somut çağrılar
Rapor, sonuç bölümünde kanun koyucudan yargıya, siyasi partilerden uluslararası mekanizmalara kadar geniş bir aktör listesine somut öneriler sunuyor. Öne çıkanlar:
TBMM’ye: “İltisak/irtibat” kavramlarının kanunla netleştirilmesi; yargı kararı kesinleşenler için idarenin belirli bir süre (örneğin 30 gün) içinde iade değerlendirmesini kendiliğinden başlatmasını zorunlu kılan bir düzenleme yapılması.
Bakanlıklara: Özellikle Milli Eğitim ve İçişleri bakanlıkları bünyesinde, yargı kararlarının uygulanmasını izleyen ve süre aşımında otomatik uyarı üreten bir izleme birimi kurulması.
Danıştay’a: “İltisak/irtibat” değerlendirmesinin içtihat birliğiyle somut, öngörülebilir ve denetlenebilir kriterlere bağlanması.
Barolara: Mağduriyetin güncel boyutunu izleyen, düzenli aralıklarla tekrarlanan bir veri toplama mekanizmasının kurumsallaştırılması ve adli yardım hizmetlerinin bu mağdur grubu için erişilebilirliğinin artırılması.
Rapor, Anayasa Mahkemesi’nin 2014 tarihli bir kararına atıfla, hak arama yollarına başvuran bireylerin elde ettiği hukuki sonuçların yasama tasarruflarıyla etkisizleştirilmesinin devlete duyulan güveni zedelediğini hatırlatarak sona eriyor.
Rapor, Şanlıurfa Barosu ve Adil Yargılanma Hakkına Erişim Derneği (AYHED) tarafından, Avrupa Birliği İnsan Hakları ve Demokrasi Hibe Programı desteğiyle hazırlanmıştır. Yayın içeriğinden Şanlıurfa Barosu ve AYHED sorumlu olup, Avrupa Birliği’nin görüşlerini yansıtmamaktadır.”Hükmün Ötesinde Bir Mağduriyet” raporunun tam metnine aşağıdan ulaşabilirsiniz:
https://drive.google.com/file/d/1wn-0eJFBa0t629TnYto1mWBEciw2m0fg/view?usp=drivesdk